صدای معصومین یکی از بزرگترین مراکز اینترنتی احادیث - آشنایی با علم رجال

تــولبار اختــصاصی احــادیث

    Get our toolbar!

کدستان

  • اخبار جدید
  • احادیث اخیر
  • کد احادیث
  • پربازدیدترین ها

آشنایی با علم رجال

نظر

[نوشته شده توسط : راوی | تاریخ ارسال : پنجشنبه 31 شهریور 1390 ]

مقدمه: قرآن كریم و سنت اهل بیت اطهار ـ علیهم السّلام ـ از منابع اصلی آموزه‌های دینی اعم از احكام، معارف، اخلاق و ... هستند؛ قرآن غالباً خطوط كلی را بیان می‌كند و تفسیر و تفصیل آن بر عهده پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ و جانشینان معصوم آن حضرت است كه در قالب روایات به دست ما رسیده است. بدین جهت، حدیث و علوم مرتبط با آن مانند علم درایه و رجال اهمیت ویژه‌ای دارند و آگاهی از آنها برای كسانی كه می‌خواهند آموزه‌های یاد شده را اجتهادی كنند، یك ضرورت است، كه در این مختصر بحث كوتاهی دربارة تاریخ پیدایش و رشد علم رجال، خواهد شد.

تعریف علم رجال: «علم رجال علمی است كه درباره حالات و اوصاف راویان حدیث از آن جهت كه دخالت در جواز و عدم جواز قبول قولشان {در خصوص نقل روایات معصومان ـ علیهم السّلام ـ} دارد (مثل عدالت و فسق و وثوق و ...) بحث می‌كند.»[1]

علت پیدایش علم رجال: در بین راویان احادیث افراد مختلف با آراء و عقاید گوناگون و خصوصیات اخلاقی متفاوت وجود دارند كه با انگیزه‌های مختلف به نقل روایت پرداخته‌اند چنان كه علی ـ علیه السّلام ـ راویان را به چهار دسته تقسیم می‌كنند:[2] 1. منافقان 2. كسانی كه در نقل حدیث دچار خطا و اشتباه شده‌اند 3. كسانی كه تخصص در حدیث را نداشته و جاهلانه به آن دست زده‌اند. 4. كسانی كه احادیث را به درستی فرا گرفته و صادقانه نقل كرده‌اند. و روشن است كه تنها به روایات راویان قسم چهارم با اطمینان می‌توان دل داد و آنها را حجت دانست اما روایات بقیه اقسام راویان به راحتی قابل پذیرش نیستند خصوصاً راویان منافق كه با انگیزه دشمنی اقدام به جعل و تحریف متون یا اسناد روایات كرده و آنها را به دروغ به معصوم ـ علیه السّلام ـ نسبت داده‌اند و این عمل زشت را حتی در زمان پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ نیز انجام می‌دادند كه آن حضرت در مقابل آنان موضع گیری كردند.[3]

از آنجایی كه برای شناخت میزان ارزش و ...

 


  اعتبار روایات باید راویان آنها را شناخت و این امر با علم رجال محقق می‌شود به همین جهت علم رجال پدید آمد. 

تاریخ پیدایش و سیر تكاملی علم رجال: این علم، یكی از قدیمی‌ترین علوم اسلامی است و قدمت آن به اوائل نیمه دوم قرن اول باز می‌گردد چنان كه ابو رافع (كاتب علی ـ علیه السّلام ـ ) برای اولین بار كتابی در این زمینه نوشت و در آن اسامی شیعیان علی ـ علیه السّلام ـ و نیز اسامی شركت كنندگان در جنگ‌های بصره، صفین و نهروان را نوشت.[4] پس از او نیز افراد دیگری از شیعیان در زمان ائمه ـ علیه السّلام ـ در این خصوص كتاب نوشتند مانند: عبد الله بن جبله (متوفی 219) از اصحاب امام كاظم ـ علیه السّلام ـ ، حسن بن علی بن فضال (متوفی 224) از اصحاب امام كاظم ـ علیه السّلام ـ ، علی بن الحسن متولد 206، فضل بن شاذان از اصحاب امام رضا ـ علیه السّلام ـ ، محمد بن خالد برقی از اصحاب امام كاظم ـ علیه السّلام ـ و احمد بن محمد بن خالد برقی (متوفی 274) ولی متأسفانه كتاب هیچ كدام از افراد ذكر شده اكنون در دست نیست.[5] اما علمای دیگری پیوسته در طی قرون بعدی در این موضوع تألیفات گران سنگی داشته‌اند كه در این نوشتار تنها اصول اولیه علم رجال به صورت مختصر معرفی می‌شوند:

این كتاب‌‌ها با استفاده از كتاب‌هایی كه ذكر شده نوشته شده است و عبارتند از:

1. اختیار معرفة الرجال معروف به رجال الكشی: مرحوم ابو عمرو محمد بن عبد العزیز كشی ـ معاصر مرحوم كلینی ـ كتابی در علم رجال با عنوان «معرفة الناقلین عن الائمة الصادقین» یا «معرفة الناقلین» نوشت كه به دست سید بن طاووس و شهید ثانی نیز رسیده است ولی اكنون در دست نیست. این كتاب دارای اشكالات و اشتباهاتی بوده است كه مرحوم شیخ طوسی آن را تصحیح كرد و اضافات آن را حذف كرد و به شكل مختصر تحت عنوان اختیار الرجال به جهان دانش عرضه داشت ویژگی این كتاب این است كه روایاتی كه درباره راویان احادیث به ترتیب صحابه هر یك از معصومین ـ علیه السّلام ـ وارد شده است در ذیل عنوان هر یك از آنها ذكر شده است كه خواننده می‌تواند با استفاده از آن روایات به حقیقت حال آنها آشنا شود.[6]

2. رجال النجاشی: این كتاب تألیف شیخ ابو العباس احمد بن علی بن احمد بن العباس مشهور به «النجاشی» (متوفی 450) می‌باشد. بعضی ویژگی‌های این كتاب عبارتند از: 1. اختصاص به رجال شیعه دارد و اگر از غیر شیعه هم نامی به میان می‌آورد به جهت این است كه آن شخص یا از شیعه روایت نقل كرده یا كتابی برای شیعه نوشته است. 2. غالباً به جرح و تعدیل راویان به صورت مستقل یا در لابلای بحث‌هایش پرداخته است. 3. مؤلفش در این علم تخصص والایی دارد و بسیار دقیق است و معروف است كه ایشان ضابطه مندترین علمای رجال است و حتی دقتش از شیخ طوسی و علامه حلی نیز بیش‌تر است. 4. مؤلفش علاوه بر دقت بالا دارای اطلاعات فراوانی هم در این علم می‌باشد.[7]

3 و 4. الفهرست و الرجال: این دو كتاب از تألیفات دانشمند نامی شیعه در قرن 4 و 5 (385 ـ 460)، شیخ الطائفة ابی جعفر محمد بن الحسن الطوسی (ره) می‌باشد. بعضی معتقدند، شیخ طوسی كتاب «الفهرست» را قبل از كتاب «الرجال» نوشته است چرا كه در كتاب دوم در قسمت «من لم یروعنهم علیهم السلام» (كسانی كه از ائمه ـ علیهم السّلام ـ روایت نكرده‌اند)، موارد زیادی را به كتاب «الفهرست» خود ارجاع می‌دهد.[8]

از جمله مشخصات كتاب الفهرست این است كه این كتاب به منظور معرفی مؤلفان اصول، و تألیفات آنان نوشته شده و 900 تن از نویسندگان و حدود 2000 جلد كتاب را معرفی كرده است. اما با اینكه در اول كتابش وعده كرده كه به جرح و تعدیل راویان نیز بپردازد ولی این كار را فقط درباره عده كمی از آنان انجام داده است. ویژگی دیگر آن این است كه می‌توان به كمك آن روایاتی را كه مؤلف (ره) در كتاب تهذیبش از اصول اصحاب بدون ذكر طریقش به آنها ذكر كرده از ارسال خارج كرد. چون طرق آنها در این كتاب آمده است.[9]

بعضی از مشخصات كتاب دوم (الرجال ـ رجال الطوسی): 1. استقصا و ذكر تمام اصحاب پیامبر و ائمه اطهار ـ علیه السّلام ـ به طوری كه حتی ظالمان، فاسقان، معاندان و ... را نیز ذكر كرده است. مثلاً خلفا و معاویة و عمرو بن العاص و امثال آنها را جزء اصحاب پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ آورده است حتی اگر روایت هم نقل نكرده باشند.

چنانكه كسانی چون عبید الله بن زیاد و ... را از اصحاب علی ـ علیه السّلام ـ شمرده و منصور دوانیقی را هم جزء اصحاب امام صادق ـ علیه السّلام ـ ذكر كرده است.

2. راویان متأخر از عصر ائمه ـ علیهم السّلام ـ را نیز ذكر كرده است.[10]

تذكر: برخی اصول اولیه علم رجال را همان كتاب‌هایی كه معرفی شدند می‌دانند و از آنها با عنوان «كتب اربعه رجالیه» یاد می‌كنند.[11] ولی آیت الله سبحانی با تذكر این مطلب ، چهار كتاب دیگر را به جهت قدمتشان جزء این دسته از كتب رجالی ذكر می‌كند كه عبارتند از: 1. رجال البرقی 2. رساله ابی غالب رازی 3. مشیخة الصدوق. 4. مشیخة الشیخ الطوسی.

در طول تاریخ علمای علم رجال پیوسته در فكر تكمیل این علم بوده‌اند و كتاب‌های فراوانی با ویژگی‌های متمایز از خود به یادگار گذاشته‌اند كه راهگشای دانش پژوهان و محقق در این عرصه می‌‌باشند كه حتی معرفی اجمالی همه آنها بسی فراتر از حجم این نوشته را می‌طلبد به همین جهت تنها به ذكر نام مهم‌ترین كتاب‌ها و مؤلفان آنها بسنده می‌شود:

1. فهرست منتجب الدین: تألیف علی بن عبیدالله بن حسن بن حسین. 2. معالم العلما، تألیف محمد بن علی بن شهر آشوب (م 588) 3.. رجال ابن داود، تألیف، حسن بن علی بن داود حلی، معاصر علامه حلی و متولد 674. 4. خلاصة الاقوال فی علم الرجال معروف به رجال العلامة، تألیف علامه حسن بن یوسف بن مطهر (م 726). 5. مجمع الرجال، تألیف زكی الدین عنایت الله قهبای از شاگردان مقدس اردبیلی (م 993) 6. منهج المقال، تألیف محمد بن علی بن ابراهیم استر آبادی (م 1028) 7. جامع الرواة، تألیف شیخ محمد بن علی اردبیلی كه سال 1100 زنده بوده است. 8. نقد الرجال، تألیف سید مصطفی تفرشی (م 1044) 9. منتهی المقال فی احوال الرجال، تألیف شیخ ابوعلی محمد بن اسماعیل حائری (م 1215 / 1216). 10. بهجة المقال، تألیف شیخ علی بن عبدالله محمد بن محب الله بن محمد جعفر علیاری تبریزی، (م 1327) 11. تنقیح المقال فی معرفة علم الرجال، شیخ عبدالله مامقانی (م 1351). 12. قاموس الرجال تألیف شیخ محمد تقی تستری (شوشتری)، (م 1416) 13. طرائف المقال، تألیف سید محمد شفیع موسوی تفرشی. 14. مرتب الاساتید، تألیف آیت الله بروجردی (م 1380) 15. معجم رجال الحدیث، تألیف آیت الله سید ابوالقاسم خویی (م 1414).

نتیجه بحث: تاریخ پیدایش علم رجال به اوائل نیمه دوم قرن اول هجری است و بعد از آن پیوسته رو به كمال بوده و كتاب‌های متعددی در این زمینه در طی قرون نوشته شده است.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. كلیات فی علم الرجال، همان، ص 53 ـ 147.

2. علوم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، همان، ص 86 ـ 106.

3. المدخل الی علم الرجال و الدرایة، همان، ص 16 ـ 42.



--------------------------------------------------------------------------------

[1] . قربانی، زین العابدین، علم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، قم، انصاریان، چاپ سوم، 1378، ص86؛ شیخ آقا بزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، بیروت، دار الاضواء، چاپ دوم، 1403ق، ج10، ص80.

[2] . ر.ك: دشتی، محمد، نهج البلاغه، قم، پارسایان، چاپ دوم، 1379، خ210، بند 3 ـ 14، ص 432 ـ 434.

[3] . ر.ك: همان، ص 430، خ 210، بند 2.

[4] . ر.ك: الذریعة الی تصانیف الشیعه، همان، ص80؛ سبحانی، جعفر، كلیات فی علم الرجال، قم، مركز مدیریت حوزه علمیه، 1369، ج2، ص57.

[5] . ر.ك: علم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، همان، ص 89 ـ 90 و كلیات فی علم الرجال، همان، ص 57.

[6] . ر.ك: علوم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، همان، ص 90 ـ 91، كلیات فی علم الرجال، همان، ص 58 ـ 60؛ حسینی قزوینی، سید محمد، المدخل الی علم الرجال و الدرایة، (جزوه درسی پایه هشتم حوزه علمیه)، ص 21 ـ 22.

[7] . ر.ك: علوم حدیث و ...، همان، ص 97 ـ 99، كلیات فی علم الرجال، همان، ص 60 ـ 63 و المدخل الی علم الرجال و الدرایة، همان، ص 22 ـ 23.

[8] . ر.ك: شیخ طوسی، رجال الطوسی، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، 1415، ص 8 (مقدمه محقق كتاب).

[9] . ر.ك: المدخل الی علم الرجال و الدرایة، همان، ص 25.

[10] . ر.ك: همان، ص 24.

[11] . ر.ك: علوم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، همان، ص 90.




::برچسب :

:: مرتبط با: آشنایی با کتب حدیثی ,
چاپ این صفحه

اشتراک گذاری

نــام جــالب

    با سلام
    نکته جالبی در اسم این وبلاگ وجود داره که الان به شما میگم
    se: به معنی سیری
    d : در
    a : احادیث
    masumin : معصومین
    که همه ی این ها به معنی sedamasumin است که اسم وبلاگ را جالب کرده
    -----------------------------------------
    دسترسی آسان به وبلاگ : www.sedamasumin.ir

    ارتباط پیامکی :
    ۳۰۰۰۵۰۲۶۹۰۰۱۱۸

ارسـال حــدیث روزانـه

پیامک حدیثی

آمــار و اطــلاعات

    »تعداد مطالب : 692
    » تعداداحادیث : 13575
    » تعداد نویسندگان : 1
    » آخرین بروز رسانی :
    » بازدید امروز :
    » بازدید دیروز :
    » بازدید این ماه :
    » بازدید ماه قبل :
    » بازدید کل :
    » آخرین بازدید :

نظــرسنــجی

:: بیشتر دوست دارید کدام قسمت یا قسمت ها زیادتر شوند؟

بخـش ویــژه

برای دیدن سایت بدون هیچ نقصی از مرورگر گوگل کروم استفاده کرده و سایت ما را محبوب کنید :

نمایش بهتر وبلاگ با مرورگر گوگل کروم .

.:: Theme Design By sedamasumin ::.

تمــامی حقــوق ایــن ســایت متــعلق اســت بــه صــدای معــصومـــیــن ع

شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Website Traffic | Buy Targeted Website Traffic